Bir tutamağın anlattığı

"Tutunma barı" denince akla çoğu zaman hastane koridorları, o soğuk paslanmaz boru gelir. Oysa yakın zamanda tasarım dünyasında öne çıkan bir örnek, meseleyi başka yere taşıyor: yüzeyinde bir sütunun oluklarını hatırlatan profil, cilalı nikel bir bitiş, görünmeyen gizli montaj, duvarda kesintisiz bir çizgi. Sonuç, insanın "bu bir tutamak mı, yoksa donanımın kendisi mi?" diye durup baktığı bir nesne.

Mesele tam da orada: bir tutamağın medikal görünmesi teknik bir zorunluluk değil, bir tasarım kararıdır. Aynı işi gören iki nesneden biri "burada bir eksiklik var" der, diğeri hiçbir şey söylemeden elin altında durur. Fark malzemede ya da bütçede değil; niyette.

"Sonradan eklenen" sorunu

Erişilebilirlik çoğu zaman mekânın hikâyesine sonradan girer. Önce güzel bir banyo tasarlanır, sonra "bir de tutamak lazım" deyip bir yere vidalanır. Rampa, proje bitince kapı yanına iliştirilen bir eğime dönüşür. Sonuç, iki dille konuşan bir mekândır — biri estetik, diğeri "önlem". Ve bu ikinci dil, kullananına sürekli farklı olduğunu hissettirir. Oysa iyi tasarlanmış bir mekân kimseye "sen buraya sonradan eklendin" demez.

Herkes için tasarım

Bunun bir adı var: herkes için tasarım (universal design). Temel fikri sade — bir mekân, özel bir uyarlamaya gerek kalmadan mümkün olan en geniş insan yelpazesince kullanılabilmeli. Çıkış noktası "ortalama kullanıcı" değil, gerçek insanların çeşitliliğidir.

Pratikte bu, göründüğünden az fedakârlık ister. Eşiksiz bir geçiş, tekerlekli sandalye için de, elinde sepet taşıyan için de, yeni yürüyen bir çocuk için de çalışır. Doğru yükseklikte, rahat kavranan bir kapı kolu artritli bir el için de, ıslak bir el için de daha iyidir. Erişilebilirlik bir azınlığa yapılan iyilik değil; herkesin kazandığı bir kalite düzeyidir.

Estetik ile uygunluk aynı şey değil

Burada sık düşülen bir tuzak var. Yönetmeliğe "uygun" olmakla mekânın gerçekten işe yaraması farklı şeylerdir. Pek çok sözde erişilebilir tuvalette her şey vardır — tutamak asılıdır, tabela yerindedir — ama hiçbiri çalışmaz: tutamak transfer yapılmayan tarafa monte edilmiştir, yükseklik tutmaz, dönüş için yer kalmamıştır, kapı içeri açıldığı için düşen birini içeride kilitler.

Yani estetik detay yalnızca güzel detay değil; doğru yere konmuş detaydır. Bir tutamağı klozetin açık (transfer) tarafına, doğru yükseklikte koymak — tasarım kararı orada başlar. Türkiye'de bunun ölçülü karşılığı TS 9111 standardında tanımlıdır:

Kısa ölçü notu (TS 9111):

• Tutamak boru çapı: 30–40 mm (elin rahat kavradığı aralık)
• Klozet oturma yüksekliği: en çok 50 cm
• Lavabo üst yüzeyi: en çok 86 cm
• Klozet ekseni ile yan duvar arası: en az 45 cm boşluk

Rakamlar kısıt gibi görünür; oysa iyi tasarımın çerçevesidir. Doğru yükseklikteki bir tutamak, elin onu aramadan bulmasıdır.

Tutamak tek tip değil

Erişilebilirlik donanımı artık tek tip krom boru değildir. Mat siyahtan cilalı nikele, klasikten modern çizgiye geniş bir dil; oturma üniteleri, katlanır oturaklar, gömme tutamaklar mekânın estetiğiyle konuşabiliyor. İyi tasarlanmış ürün, ulaşılabilir mekânı bir "ödün" olmaktan çıkarır. Doğru ürünü seçmek de tasarımın parçasıdır — malzeme, renk ve form, mekânın geri kalanıyla aynı cümleyi kurmalıdır.

Yaşam boyu mekân

Erişilebilirlik "başkaları" ile ilgili bir konu değildir. Herkes bir gün yorgun, bir gün sakat, bir gün yaşlı olur; bir kolunda bebek, diğerinde poşetle o eşikten geçer. En baştan herkes için tasarlanmış bir ev, on yıl sonra tadilat gerektirmeyen evdir. Bugün estetik bir detay olan tutamak, yarın birinin bağımsızlığı olur.

Mekân, insanın dünyada var olma biçimini kuran şeyse, erişilebilirlik bir kısıt değil, iyi mimarlığın kaçınılmaz sonucudur. Mesele bir insanı içeri alabilmek değil; mekânın, hiç kimseye ait olmadığını hissettirmeden herkese ait olabilmesidir. Bir tutamak kadar küçük bir şeyde bile.